Week van de Ouderenpsychiatrie

Zou je jezelf kort kunnen voorstellen? Wie ben je, waar kom je vandaan?

Mijn naam is Rob van Dam en ik werk als verpleegkundig specialist ggz en systeemtherapeut voor de polikliniek ouderen van Parnassia. Ook ben ik ambtelijk secretaris van de verpleegkundige en agogische staf. Naast mijn dagelijks werk ben ik getrouwd en heb twee volwassen kinderen. Binnenkort gaan mijn vrouw en ik naar onze favoriete stad Berlijn om te vieren dat wij elkaar 40 jaar kennen. Dit verraadt ook iets over mijn leeftijd. Ik ben 62 jaar en werk bijna 40 jaar voor de Parnassia Groep.

Hoe is jouw loopbaan tot nu toe verlopen?

Ik ben een kind van de tachtiger jaren en wilde toen eigenlijk iets anders doen. Na de MEAO werkte ik via een uitzendbureau voor diverse bedrijven, waaronder Aegon. Dat was een leuke werkplek, maar door fusies was het niet mogelijk daar te blijven. Een vriend werkte met veel plezier als verpleegkundige in een ziekenhuis en adviseerde mij dat ook te doen. Ik schreef me in voor de HBO-V in Leiden en werd toen nog ingeloot. Ik koos echter voor het “grote” geld door een inservice-opleiding te volgen binnen het toenmalig psychiatrisch centrum Bloemendaal. Na deze opleiding werkte ik op een acute opnameafdeling. Door veranderingen vertrok, vrij snel na mijn indiensttreding, de meeste collega’s waarna ik met, toen, beginnend psychiater Hans Oolders een open vervolgafdeling binnen dit circuit heb kunnen ontwikkelen. Gelukkig werden wij snel versterkt met enthousiaste collega’s. Het doel van deze afdeling was om gesloten opnames te bekorten en patiënten zo snel mogelijk een gezonder klimaat te bieden waarin zij konden werken aan hun herstel. Na deze ervaring ben ik de opleiding MGZ-GGZ gaan volgen aan de Hogeschool Utrecht, een driejarige opleiding tot sociaal psychiatrisch verpleegkundige. Vervolgens ben ik gaan werken bij de RIAGG in wat nu een FACT-team zou zijn en heb ook kort bij de GGD gewerkt. Door alle fusies waarvan ik deelgenoot was, heb ik mijn dienstverband nooit hoeven te verbreken. Sinds 2001 werk ik op de afdeling waar mijn hart ligt: ouderenpsychiatrie. Vanwege kortstondige managementaspiraties heb ik een tijd in de kweekvijver van Parnassia gezeten en veel geleerd, onder andere dat ik het werk met patiënten leuker vind. Daarna heb ik een opleiding systeemtherapie gedaan. Een leuke opleiding en je leert meteen wat je anders zou kunnen doen als manager. Op latere leeftijd heb ik nog de driejarige opleiding tot verpleegkundig specialist gedaan. Het werken op drie nieuwe afdelingen vond ik inspirerend en het werk geeft veel nieuwe energie. Ik kan het eigenlijk iedereen aanraden om op latere leeftijd een nieuwe opleiding te doen en op meerdere plekken binnen de organisatie te werken.

Inspiratie & motivatie

Wie of wat heeft jou ooit geïnspireerd om te kiezen voor de ouderenpsychiatrie?

Ik heb altijd een zwakke plek gehad voor deze doelgroep, maar ben niet meteen aan de slag gegaan. Tijdens mijn opleiding tot verpleegkundige liep ik stage op een geriatrieafdeling, maar daarna werkte ik vooral met jongere volwassenen. Voor de spv-opleiding moest ik een half jaar stagelopen en koos ik ervoor dit bij de RIAGG ouderen te doen. Het was een leerzame tijd en daar is het zaadje geplant om later naar de ouderenpsychiatrie terug te keren. Ik vind ouderen een veelzijdige doelgroep waarmee je, ondanks de soms hoge leeftijd, nog veel kan bereiken. De complexiteit en samenhang van psychiatrie en somatiek spreekt mij ook erg aan. En wat ik na jaren psychotische stoornissen ook fijn vond, was dat ouderen vaak op tijd op hun afspraken zijn.

Wat maakt de zorg voor deze doelgroep zo bijzonder?

Het is soms een uitdaging om een oudere zover te krijgen dat zij de behandeling aangaan. Mensen zeggen vaak dat zij al een hoge leeftijd hebben en daarom niet meer zullen of kunnen veranderen. De realiteit is echter anders en positiever. Daarnaast hebben ouderen vaak bijzondere ervaringen en verhalen, en ik vind het leuk om, in ieder geval tijdelijk, onderdeel te zijn van hopelijk een ander hoofdstuk in hun leven. Ook de diagnostiek is soms een uitdaging, waarbij, zoals ik eerder al zei, een belangrijke samenhang is tussen psychiatrie en somatiek. Binnen de psychiatrie is geduld altijd belangrijk. Bij ouderen is geduld soms nog belangrijker. Wat het werken met ouderen nog leuker maakt, is dat het vrijwel altijd systemisch is. Vaak heb je te maken met (over)betrokken, aardige, wanhopige, boze en afwezige familieleden, waarbij positie, afstand en emoties vaak voortkomen uit eerdere ervaringen in het leven met deze oudere.

Betekenis & praktijkervaring

Kun je een voorbeeld geven van hoe behandeling in de ouderenpsychiatrie iemands leven écht heeft veranderd?

Ik heb een meneer in behandeling die zijn hele leven bekend is met stemmingswisselingen, waarbij de depressieve episoden zeer ernstig kunnen verlopen. Op die momenten is hij wanhopig, geagiteerd en devaluerend. Devaluerend omdat hij hoopt een antwoord te krijgen op wat hij moet doen om de wanhoop te verlichten en op die momenten niet goed kan ontvangen. Eigenlijk kan niemand, familie noch hulpverleners, hem die antwoorden geven. Naast individuele gesprekken en farmacotherapie zijn we gestart met systeemgesprekken met zijn kinderen, waarin ieders machteloosheid, hoop en wensen zijn besproken. In deze gesprekken hebben zij samen een terugvalpreventieplan geschreven, zodat er geen discussies hoeven te ontstaan wanneer de depressie zich weer aandient. De depressieve episoden lijken sindsdien met minder agitatie gepaard te gaan en er is meer hoop. Ook blijft vader nu in contact met zijn kinderen.

 Wat leren ouderen jou als professional over veerkracht en levenservaring?

Ouderen hebben veel levenservaring en het is een genoegen om daarover met hen in gesprek te gaan. Deze ervaringen bevatten niet alleen verdrietige momenten, maar ook momenten waarop zij veerkracht hebben getoond. Het is altijd mooi om te zien wanneer patiënten weer verbinding krijgen met hun veerkracht. Vaak verzacht hun gezichtsuitdrukking en is er weer ruimte voor een glimlach. Deze momenten zijn belangrijk in de gesprekken over herstel, vooral op momenten dat zij dat herstel zelf nog niet kunnen ervaren.

Wat is een moment in je werk dat je altijd is bijgebleven (bijvoorbeeld door humor, emotie of een onverwachte wending)?

Ik wil jullie graag meenemen in een recente ervaring waarin ik werkte met een man van begin zeventig met een ernstige depressie. Omdat hij geen effect ervaarde van het antidepressivum dat door de huisarts was gestart, zijn we geswitcht naar een ander middel en hebben voorzichtig toegewerkt naar een passende dosering. Hij was iedere hoop verloren en wilde een snellere dosisverhoging dan ik hem wilde bieden, of misschien zelfs weer een ander middel. Onze gesprekken stonden vooral in het teken van ondersteuning, het bieden van hoop en psycho-educatie. Toen hij de hoop eigenlijk had opgegeven, merkte hij plots een verandering in zijn stemming. Hij voelde zich beter en was weer in contact met zichzelf en zijn vrouw. Wat mij opviel, was dat hij inging op mijn aanbod om iets te drinken. Alle gesprekken daarvoor wilde hij dat niet.

Samenwerking & ontwikkelingen

Wat is volgens jou de unieke toegevoegde waarde van een verpleegkundig specialist binnen de ouderenpsychiatrie, in vergelijking met andere zorgprofessionals?

Een verpleegkundig specialist ggz is een goed opgeleide verpleegkundige die zich richt op de gevolgen van ernstige psychiatrische problematiek. Naast indiceren en diagnosticeren mag de verpleegkundig specialist ook farmacotherapie voorschrijven. Een verpleegkundig specialist integreert de verpleegkundige en medische praktijk, waardoor er een breed perspectief is op de cliënt. Een verpleegkundig specialist werkt verbindend en zoekt altijd de samenwerking met andere zorgprofessionals, familie en andere betrokkenen. Terwijl ik dit opschrijf, denk ik dat ik dat ook deed als sociaal psychiatrisch verpleegkundige, maar ik denk dat ik nu andere waarden toevoeg dan voorheen, onder meer door de bredere blik en toegenomen kennis en competenties. Deze  zijn ook gericht op innovatie en het doen van wetenschappelijk onderzoek.

Hoe ziet een ideale samenwerking met huisartsen, mantelzorgers en familie eruit in de praktijk?

Hier kan ik kort over zijn. Voor mij zijn dat korte lijnen, omdat ik zorg zie als een estafetteloop waarin je het stokje aan elkaar moet overgeven om tot goede zorg en behandeling te komen. Dat geldt ook voor alle andere betrokkenen en collega’s in de zorg.

Welke ontwikkelingen of innovaties binnen de ouderenpsychiatrie geven jou hoop voor de toekomst?

Toen ik begon als professional in de ouderenpsychiatrie, was de heersende gedachte dat er niet veel te doen was aan de problematiek van ouderen. Zij moesten er maar mee leren leven in de korte tijd die hen nog restte. Daarin is veel veranderd en ik hoop dat deze trend zich voortzet, waarin we ook gaan nadenken over wat onze toekomstige ouderen nodig hebben. Zij gaan mee in de tijd, dus wij moeten dat ook doen.

Als je één innovatie of verandering zou mogen realiseren in de komende 5 jaar, wat zou dat dan zijn?

Sowieso de inzet van online of blended behandelingen. Vaak worden ouderen gezien als minder computervaardig, maar in mijn optiek zijn zij juist vaak online. Verdere ontwikkeling van behandelmogelijkheden voor ouderen is mijns inziens ook belangrijk, dus meer onderzoek naar (farmacotherapeutische) behandelinterventies gericht op deze doelgroep.

Toekomst 

Waarom zouden jonge zorgprofessionals volgens jou de ouderenpsychiatrie moeten overwegen?

Toen ik overstapte naar de ouderenpsychiatrie, zei een collega dat hij dat wel van mij begreep. Hij was tenslotte ook al bijna veertig. Ik legde hem uit dat ik nog niet eerder in zo’n dynamische setting had gewerkt. Naast die prettige dynamiek is het fijn om diagnostische puzzels op te lossen en daar hopelijk een passend antwoord op te geven. Als dat er niet is, is het gesprek daarover minstens zo interessant.

 Als je de ouderenpsychiatrie in één zin zou moeten pitchen, wat zou je zeggen?

Ouderenpsychiatrie heeft toekomst!